Zwiḽiwa
Zwiḽiwa ndi tshithu tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha ḽiwa nga tshivhumbwa u itela u tikedza pfhushi . Zwiḽiwa kanzhi zwi vha zwi tshi bva kha zwimela,zwifuwo, zwipuka, kana zwikhokhonono nahone zwi na pfushi dza ndeme dzi ngaho khabohaidreiti, mapfhura, phurotheini, dzi vitamini, kana dziminerala . Tshithu tshine tsha vha uri tsho dzhiwa nga tshivhumbiwa tsha kona u dzhiwa nga dzi sele dza tshivhumbiwa uri tshi kone u fha maanḓa, u vhulunga vhutshilo, u ṱutuwedza ṱhoḓea dza muvhili, na u tikedza nyaluwo. Tshaka dzo fhambanaho dza zwipuka dzi na vhuḓifari ho fhambanaho ha u ḽa vhune ha fusha ṱhoḓea dza metabolism dzadzo nahone dzo bvelela u itela u ḓadza fhethu ho khetheaho ha ikhologikhalal niches nga ngomu ha zwithu zwo khetheaho zwa dzingu.
__LEAD_SECTION__
[edit | edit source]Zwiḽiwa ndi zwithu zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa ḽiwa nga vhathu hu u itela u tikedza pfushi mivhilini yashu. Zwiḽiwa kanzhi zwi vha zwi tshi bva kha zwimela, zwipuka na zwikhokhonono nahone zwi na pfushi dza ndeme dzi ngaho khabohaidreiti, mapfura, phurotheini, dzivitaminina dziminerala . Tshithu tshine tsha vha uri tsho dzhiwa tsha tshivhumbiwa tsha kona u dzhiwa nga dzi cell uri tshi kone u fha maanḓa, u vhulunga vhutshilo, u ṱuṱuwedza ṱhoḓea dza muvhili na u tikedza nyaluwo. Tshaka dzo fhambanaho dza zwipuka dzi na vhuḓifari ho fhambanaho ha u ḽa vhune ha fusha ṱhoḓea dza tsukanyo dzadzo nahone dzo bvelela u itela u ḓadza fhethu ho khetheaho ha ecological niches nga ngomu ha zwithu zwo khetheaho zwa dzingu.
Vhathu vhane vha ḽa zwoṱhe vha ya kona u ḓi ṱanganedza vhukuma nahone vho no ḓi ṱanganedza u wana zwiḽiwa kha zwithu zwinzhi zwo fhambanaho zwa ecosystems. Vhathu nga u tou angaredza vha shumisa u bika u itela u lugisela zwiḽiwa zwine zwa ḓo ḽiwa. Vhunzhi ha maanḓa a zwiḽiwa ane a ṱoḓea a ṋetshedzwa nga nḓowetshumo ya zwiḽiwa zwa nḓowetshumo ine ya bveledza zwiḽiwa nga kha vhulimi ho khwaṱhaho na u zwi phaḓaladza nga kha sisiṱeme dzo fhambanaho dza u bveledza zwiḽiwa na u phaḓaladza zwiḽiwa . Sisiṱeme iyi ya vhulimi yo ḓoweleaho i ḓitika nga maanḓa nga zwivhaswa zwine zwa amba uri zwiḽiwa na sisiṱeme dza vhulimi ndi zwiṅwe zwa zwithu zwihulwane zwine zwa shela mulenzhe kha tshanduko ya kilima zwine zwa vha na 37% ya gese dzoṱhe dzi bviswaho nga dzingamufhe .
Sisiṱeme ya zwiḽiwa i na masiandoitwa mahulwane kha maṅwe mafhungo o fhambanaho a matshilisano na poḽotiki hu tshi katelwa na u bveledza zwithu zwine zwa nga bveledzwa lwa tshifhinga tshilapfu, u fhambana ha zwithu zwi tshilaho, ikonomi, nyaluwo ya vhadzulapo, ṋetshedzo ya maḓi na tsireledzo ya zwiḽiwa . Tsireledzo na tsireledzo ya zwiḽiwa zwi lavheleswa nga mazhendedzi a dzitshaka, u fana na Dzangano ḽa Dzitshaka ḽa Tsireledzo ya Zwiḽiwa, Tshiimiswa tsha Zwishumiswa zwa Ḽifhasi, Mbekanyamushumo ya Zwiḽiwa ya Ḽifhasi, Dzangano ḽa Zwiḽiwa na Vhulimi na Khoro ya Mafhungo a Zwiḽiwa ya Dzitshaka .