Ḓivhazwakale ya Vhavenḓa
Vhavenḓa (VhaVenḓa kana Vhangona) ndi vhathu vha Bantu vhane vha bva ngei Tshipembe ha Afrika vhane vhunzhi ha a vho vhathu vha dzula tsini na mukano wa Afrika Tshipembe na Zimbabwe. Luambo lwa Venda lwo bvelela kha u ṱangana na zwigwada zwa vhathu vha Sotho-Tswana na vhathu vha Kalanga u bva nga 1400.
Musangwe
[edit | edit source]
Musangwe ndi mvelele ya Vhavenda ya u lwa nga zwanḓa zwi si na tshithu. Mutambo uyu wa nndwa wo vha u songo bveledzwa u itela u ḓimvumvusa fhedzi, fhedzi wo dovha wa itwa sa nḓila ya u ṱhonifhiwa nga thangana dza murole. Ngeno mvelele ya vhavenda nga u angaredza i sa tendelani na khakhathi na dzi nndwa, musangwe wo vha i tshi ṋea nḓila yo dzudzanyeaho ya u tandulula dzipfudzungule. Musi vha tshi tea ulwa, vha dzhenelaho vho vha vha tshi kombetshedzea u ṱanganedza kana u sedzana na mvelelo dzi ngaho dzifaini kana u ṱarafiwa hono ḓo kwama ṋama na zwine zwa ṋewa nga vhahulwane vha tshitshavha. Vhakundi kha heyi mitatisano vho vha vha tshi pfufhiwa nga pfufho dzine dza vha dzo tiwa nga Khosi (muhulwane) kana Vhamusanda (muhulwane).
Mitambo a i na tshifhinga tsho vhewaho nahone i fhela fhedzi musi muṅwe mulwi a tshi tenda u kundwa. A hu na vhashumi vha zwa ngalafho vhane vha vha hone nga tshifhinga tsha miṱaṱisano iyi; nṱhani hazwo, vhahulwane vha muvhundu vha lavhelesa nndwa u itela u vhona uri hu tevhelwa milayo ya sialala ine ya thivhela zwiito zwi ngaho u luma kana u raha. Zwa ndeme, u gembula kha mvelelo dza nndwa zwo iledzwa nahone vha dzhenelaho vha ṱaṱisana fhedzi u itela khuliso ya u imela muḓi wavho kana muṱa wavho nṱhani ha u wana zwithu zwi vhonalaho.