Nawa

Maṱari a ṋawa dza Fura kha tshimela

Nawa ndi mbeu ya zwimela kha tshaka nnzhi dza muṱa wa legume ( Fabaceae ) ine ya shumiswa sa miroho ine ya ḽiwa nga vhathu kana zwiḽiwa zwa zwifuwo. Mbeu iya rengiswa i tshi kha di vha ntswa kana ya vhulungea nga u omisa (tsinga ). Nawa dzo limiwa u bva kha millennium BCE ya vhusumbe kha ḽa Thailand, na u bva kha millennium BCE ya vhuvhilI kha ḽa Europe na kha ḽa Peru. Nawa nnzhi, nga nnḓa ha maeregisi, ndi zwimela zwa tshilimo. Sa dziṋawa, zwimela zwi lugisa naitrodzheni zwa vhumba dzimbeu dzine dza vha na phurotheini nnzhi. Dzi bveledziwa nga tshikalo tsha dzi miḽiyoni dza dzi thani nga nwaha kha mashango manzhi; India ndi ḽone ḽine ḽa bveledza nga maanḓa.